نقدي بر آيين نامه کار حرفه اي روزنامه نگاري
" پیش نویس آئین نامه کار حرفه ای روزنامه نگاری" كه توسط معاونت مطبوعاتی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی اعلام شد، مفید بود نگاهی اجمالی به سیر قانون گذاری در زمینه فعالیت مطبوعات و روزنامه نگاران ایران داشته باشیم.
این بررسی مختصر از لایحه قانونی مطبوعات اسفند 1331گرفته تا قوانین 1334، 1358، 1364و اصلاحی 1379 نشان می داد همگی این مقررات به شکلی همگون و مطابق با شرایط و احوال سیاسی اجتماعی جامعه ، دو رویکرد به فعالیت نشریات،مجلات، مطبوعات یا رسانه ها داشته اند؛
اول مواجهه تکلیف گرا که محدودیت ها، جرایم مطبوعاتی و مجازات روزنامه نگاران متخلف را ارایه کرده بود. در این حوزه روزنامه نگار با خطوط پررنگ قانونی بر سر راه دسترسی به اطلاعات و اخبار مواجه شده و مواظب است که خطا نکند و قلمش نلغزد.
رویکرد دوم هم بخش حقوق گراست که متضمن آزادی ها، حقوق و اختیارات قانونی روزنامه نگاران و جراید است. در این حوزه، اصحاب مطبوعات به فعالیت خبری خود مشغولند اما درصدد دسترسی آزاد به اطلاعات نیازمند حمایت دولت یا حکومت هستند.
شرح اجرای این مقررات مصوبه در دهه ای که گذشت گویاست که حجم موارد حمایتی و حقوقی برای دفاع از فعالیت مشروع و قانونی روزنامه نگاران، چندان تناسبی با همین موارد در حوزه تکلیف گرایی و تعقیب و پیگیری جرایم مطبوعاتی نداشته است. به عبارتی در این میان به واقعیت حرفه روزنامه نگاری و وصف حال تخصصی آن بی توجهی شده بود.حال بعد از یک دهه عمر قانون اخیر مطبوعات در سال 64 شمسی ، آئین نامه کار حرفه ای روزنامه نگاری از سوی وزارت فرهنگ و ارشاد اعلام می شود. این آئین نامه در حقیقت اولین منشوری است که در تاریخ مطبوعات ایران با توجه به وظایف و شرایط حرفه ای روزنامه نگاران وضع شده است و نگاهی عمده به حقوق مطبوعات دارد.
این پیش نویس در سرفصل های خود به شرح " حقوق روزنامه نگاران، مسئولیت ها و وظایف روزنامه نگاران،حمایت از روزنامه نگار، صدور کارت هویت حرفه ای و ارزشیابی مشخصات حرفه ای روزنامه نگاران و رتبه بندی روزنامه نگاران" می پردازد.
از نظر این آئین نامه، "روزنامه نگار حرفه ای کسی است که شغل اصلی و مستمراو فعالیت اساسا فکری در زمینه تهیه، تنظیم، ارایه اخبار، وقایع و تحلیل یا تفسیر آنها در یک نشریه روزانه، دوره ای، خبرگزاری یا رسانه دیگرتعریف شده باشد". این تعریف قاعدتا فصل الخطاب و اجماع کلی بر سر واژه یا اصطلاح روزنامه نگار خواهد بود. اما آیا درباره روزنامه نگاران سایبر،بلاگرهای روزنامه نگار، خبرنگاران آزاد و حق التحریرها هم صدق می کند؟ همان طور که فیلیپ گایار روزنامه نگار و محقق نویسنده می گوید " روزنامه نگارانی وجود دارند که برای رادیو، تلویزیون و خبرگزاری ها کار می کنند یا از سویی دانشمندان، کارشناسان و نویسندگانی وجود دارند که کمابیش و مرتب در روزنامه ها مقاله می نویسند بدون آن که بتوان عنوان روزنامه نگار و خبرنگار را برای آنها به کار برد."
تحولات پرسرعت فناوری و جامعه اطلاعاتی قرن بیست ویکم هم اینک روزنامه نگاری چاپی را دچار چالش کرده وعناصر سایبرنتیک را فرا می خواند. روزنامه نگاری سایبر، آن لاین، بلاگرهای روزنامه نگار و نویسندگان پیام های خبری در جامعه ایران هم کم کم فعال می شوند و این تحول قطعا تعاریف چارچوب روزنامه نگاری را دستخوش تغییر می کند. آیا می شود روزنامه نگار آزادی را که از طریق وب سایت شخصی خود موج آفرینی می کند و باعث تلنگور چند خبرگزاری می شود نادیده گرفت؟ او طبق این آئین نامه یک روزنامه نگار حرفه ای نیست اما مانند یک روزنامه نگار خبری تولید و منتشر کرده که صدها هزار مخاطب و خواننده داشته است. نمونه این اخبار اخیرا در بسیاری از سایت ها و حتی خبرگزاری ها مشاهده می شوند. به نظر می رسد تعریف مذکور از روزنامه نگار، بیشتر بر جایگاه و سازمان این شغل در تحریریه ها برای تولید اخبار توجه داشته و محتوا و محصول روزنامه نگاری به خصوص از منظر مخاطبان مورد غفلت قرار گرفته است. این تعریف هرچند صحیح باشد اما به خاطر لحاظ نکردن تحولات شکلی و محتوایی روزنامه نگاری در اثر ورود اینترنت و آن لاین نویسی به این عرصه ، نمی تواند برای تمامی روزنامه نگاران پوشش حمایتی یا تکلیفی داشته باشد.